Onderzoek naar cultuur: universiteiten wijzen de weg

Andreas Tirez (@andreastirez) stelt vervelende vragen zoals enkel een econoom dat kan. Vorig jaar schreef hij een artikel over de cultuursubsidies – opgerakeld naar aanleiding van de royale gift van Joke Schauvliege aan de musical ‘Assepoester’ – waarin hij zich erover beklaagde dat er geen wetenschappelijk onderzoek bestaat waarin wordt aangetoond dat zulke subsidies maatschappelijke baten hebben. Kurt Verstegen (@kverstegen), nog zo’n econoom, trad hem daar enthousiast in bij. Deze romanticus ziet dat met lede ogen aan.

Ik bezoek – in tegenstelling tot de in economische modellen levende heren – regelmatig theatervoorstellingen, en ben al langer van mening dat de subsidiëring van kunst en cultuur dringend gewijzigd moet worden. De theaterwereld is zorgwekkend in zichzelf gekeerd. Ze biedt werkervaring voor acteurs die later tot plezier van velen in succesvolle televisiereeksen en films belanden, maar de inzichten die in het theater worden gevormd, raken zelden tot daarbuiten. Veel makers beperken zich in hun onderwerpen tot persoonlijke wissewasjes, en ook degenen die iets over de wereld om hen heen proberen te vertellen, kennen een marginale weerklank. Het enige theater waarvan ik mij herinner dat de inhoud ook buiten de zalen werd besproken, was geschreven door Tom Lanoye.

Uit mijn ervaring als theaterbezoeker – louter anekdotisch, waarvoor excuses – kan ik getuigen dat die weinige aandacht terecht is. De intellectuele kwaliteit van het meeste theater is zodanig pover dat het best genegeerd wordt in het publieke debat. Ik denk – met tegenzin – dat de reden hiervoor de overmatige subsidiering door de overheid is. Makers hoeven – kort door de bocht – enkel verantwoording aan elkaar af te leggen, waardoor een milieu kon ontstaan dat losstaat van de werkelijkheid. (Ook het belabberde niveau van de cultuurjournalistiek heeft hiermee te maken. Als journalisten kunstenaars even scherp zouden aanpakken als ze met politici plegen te doen, hadden veel kunstenaars misschien niet zo ver van de wereld af kunnen raken.) Een oplossing is niet makkelijk te vinden – de marktdiscipline is even heilloos – maar de vaststelling is belangrijk. Zeker naarmate steeds meer journalisten in de richting van de overheid kijken voor steun. Als de journalistiek daardoor evenzeer marginaliseert als cultuur, houden we enkel Itinera over.

Lelijke broeken

Ik schets deze evolutie omdat de betogen van Tirez en Verstegen daarin passen. Zij twijfelen aan de meerwaarde van theater voor de samenleving en vragen hard bewijs. Tekenend is de vergelijking die Verstegen maakt:

“Stel dat het niet over theater gaat maar over lelijke broeken. De producent geraakt die broeken enkel kwijt wanneer hij de prijs voldoende laag zet. Maar dan kan hij zijn kosten niet dekken, hij maakt dan verlies. Ofwel krijgt hij dan subsidies van de overheid zodat hij verder kan doen met het produceren van lelijke broeken zonder verlies te maken, ofwel gaat hij failliet. Iedereen vindt het normaal dat deze persoon failliet zou gaan. We gaan toch geen overheidsgeld uitgeven zodat iemand lelijke broeken kan blijven fabriceren? Natuurlijk niet! Toch lijkt het heel normaal dat er voor theater een uitzondering wordt gemaakt, ondanks dat niemand theater zou willen zien als men de prijs zou vragen die de kosten dekt.”

Andreas Tirez beweert in zijn blog dat de overheid evengoed reizen naar New York kan financieren als ze ook geld wil geven aan cultuur waar de maatschappelijke baten niet van zijn aangetoond. De heren zouden echter moeten aanvoelen dat cultuur niet te vergelijken is met producten zoals kledij en snoepreisjes. Het is begrijpelijk dat zij nog maar weinig verschillen zien – gezien de geringe impact van theater en andere kunsten – maar in een wereld waarin het theaterleven zou bloeien zou iedereen die vergelijking afwijzen.

In dat geval zouden de gelijkenissen tussen kunst en de academische wereld meer opvallen. In wezen gebeurt daar hetzelfde: waar de overheid aan universiteiten professoren de ruimte en tijd geeft om nieuwe inzichten te onderzoeken, doet zij dat in theaters met kunstenaars. Ze hebben gemeen dat ze vragen kunnen stellen over onderwerpen waar de markt nooit zou bij stilstaan. Dat verruimt het publieke debat. Enkel is dat voor professoren veel duidelijker dan voor kunstenaars. Iemand als Andreas Tirez kijkt veel minder wantrouwig naar academici dan naar theatermakers.

De Paradox

Toch worden ook academici steeds vaker gedwongen aan te tonen wat zij bijdragen aan de samenleving. Het is niet meer vanzelfsprekend dat faculteiten worden gefinancierd zonder dat ze duidelijk kunnen maken wat ons dat oplevert. Dat heeft gezorgd voor een commercialisering – Kurt Verstegen werkt voor de Universiteit Antwerpen maar wordt betaald door KBC – en leidde tot waar Andreas Tirez voor de cultuurwereld voor pleit. Universiteiten ondernemen verwoede pogingen om te bewijzen dat het denkwerk van haar professoren marktwaarde heeft.

Deze week staat daarover in De Groene Amsterdammer een achtergrondverhaal. “De Uitverkoop van de Universiteit”, staat er op de cover. Het artikel beschrijft wat er de voorbije decennia is veranderde: “De marktlogica van zo hoog mogelijke opbrengsten tegen zo laag mogelijke kosten vertaalde zich op de universiteiten in het doel zo veel mogelijk studenten zo snel mogelijk aan een diploma te helpen. Het aantal studenten steeg van 160.000 in 2000 naar 245.000 nu, tegelijkertijd met een halvering van de uitgaven per student sinds de jaren tachtig. […] Om wille van de efficiency en de effectiviteit moet het academische werk zo veel mogelijk meetbaar en onderling vergelijkbaar worden gemaakt.”

Deze evoluties zijn genoegzaam bekend, maar ze tonen een curieuze paradox. Het kwalificeren van de maatschappelijke bijdragen van professoren heeft gezorgd voor een nadruk op publicaties in wetenschappelijke tijdschriften. In De Groene Amsterdammer legt filosoof Ad Verbrugge de gevolgen daarvan uit:

“Die oeverloze stroom van hypergespecialiseerde artikelen lijkt soms een in zichzelf gekeerd systeem te worden, ingegeven door de noodzaak jaarlijks productie af te zetten binnen het netwerk. Gewoon kafkaësk. Ik heb dus gepast voor dat artikelencircus, zo’n jaar of tien terug. Ik wilde mijn eigen denkweg gaan volgen. Mijn promotor zei dat ik nog wel tien artikelen over Heidegger uit mijn proefschrift zou kunnen putten. Hoezo? Waarom zou ik? Ik had Heidegger diepgaand bestudeerd en wilde iets anders leren. Het was mijn bedoeling filosoof te worden, niet een deskundige in Heidegger. Het was vroeger ook de bedoeling in de filosofie dat je jouw denkweg deelt met je studenten en met je publiek, in een boek en zeker niet alleen in gespecialiseerde tijdschriften voor een klein netwerk. Slechts een enkeling in hetzelfde vak leest zo’n artikel, soms zelfs alleen de redacteur van het betreffende tijdschrift. Het is een introvert geheel waarin de ingewijden hun posities afbakenen, een systeem met zijn eigen kastes, eigen vroomheid, eigen ketters, zijn eigen moralisme.”

Andreas Tirez twijfelt (terecht) aan de maatschappelijke baten van kunstenaars die intellectueel nog maar een marginale bijdrage leveren aan het publieke debat. Maar zijn oplossing – economisch onderzoek naar de meerwaarde – zorgt in de academische wereld net voor die marginalisering. Toch heeft Tirez gelijk om het onderwerp aan te raken. Theatermakers en kunstenaars zullen zich moeten heruitvinden als ze willen blijven rekenen op de steun van de samenleving. Het cultuurbeleid van de overheid moet daarvoor veranderen. Zodat niemand het zich in zijn hoofd haalt theater te vergelijken met lelijke broeken. Ik weet alleen niet hoe.

Advertisements

2 thoughts on “Onderzoek naar cultuur: universiteiten wijzen de weg

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s