Ik bezoek – in tegenstelling tot de in economische modellen levende heren – regelmatig theatervoorstellingen, en ben al langer van mening dat de subsidiëring van kunst en cultuur dringend gewijzigd moet worden. De theaterwereld is zorgwekkend in zichzelf gekeerd. Ze biedt werkervaring voor acteurs die later tot plezier van velen in succesvolle televisiereeksen en films belanden, maar de inzichten die in het theater worden gevormd, raken zelden tot daarbuiten. Veel makers beperken zich in hun onderwerpen tot persoonlijke wissewasjes, en ook degenen die iets over de wereld om hen heen proberen te vertellen, kennen een marginale weerklank. Het enige theater waarvan ik mij herinner dat de inhoud ook buiten de zalen werd besproken, was geschreven door Tom Lanoye.

Uit mijn ervaring als theaterbezoeker – louter anekdotisch, waarvoor excuses – kan ik getuigen dat die weinige aandacht terecht is. De intellectuele kwaliteit van het meeste theater is zodanig pover dat het best genegeerd wordt in het publieke debat. Ik denk – met tegenzin – dat de reden hiervoor de overmatige subsidiering door de overheid is. Makers hoeven – kort door de bocht – enkel verantwoording aan elkaar af te leggen, waardoor een milieu kon ontstaan dat losstaat van de werkelijkheid. (Ook het belabberde niveau van de cultuurjournalistiek heeft hiermee te maken. Als journalisten kunstenaars even scherp zouden aanpakken als ze met politici plegen te doen, hadden veel kunstenaars misschien niet zo ver van de wereld af kunnen raken.) Een oplossing is niet makkelijk te vinden – de marktdiscipline is even heilloos – maar de vaststelling is belangrijk. Zeker naarmate steeds meer journalisten in de richting van de overheid kijken voor steun. Als de journalistiek daardoor evenzeer marginaliseert als cultuur, houden we enkel Itinera over.

Lelijke broeken

Ik schets deze evolutie omdat de betogen van Tirez en Verstegen daarin passen. Zij twijfelen aan de meerwaarde van theater voor de samenleving en vragen hard bewijs. Tekenend is de vergelijking die Verstegen maakt:

“Stel dat het niet over theater gaat maar over lelijke broeken. De producent geraakt die broeken enkel kwijt wanneer hij de prijs voldoende laag zet. Maar dan kan hij zijn kosten niet dekken, hij maakt dan verlies. Ofwel krijgt hij dan subsidies van de overheid zodat hij verder kan doen met het produceren van lelijke broeken zonder verlies te maken, ofwel gaat hij failliet. Iedereen vindt het normaal dat deze persoon failliet zou gaan. We gaan toch geen overheidsgeld uitgeven zodat iemand lelijke broeken kan blijven fabriceren? Natuurlijk niet! Toch lijkt het heel normaal dat er voor theater een uitzondering wordt gemaakt, ondanks dat niemand theater zou willen zien als men de prijs zou vragen die de kosten dekt.”

Andreas Tirez beweert in zijn blog dat de overheid evengoed reiszen naar New York kan financieren als ze ook geld wil geven aan cultuur waar de maatschappelijke baten niet van zijn aangetoond. De heren zouden echter moeten aanvoelen dat cultuur niet te vergelijken is met producten zoals kledij en snoepreisjes. Het is begrijpelijk dat zij nog maar weinig verschillen zien – gezien de geringe impact van theater en andere kunsten – maar in een wereld waarin het theaterleven zou bloeien zou iedereen die vergelijking afwijzen.

In dat geval zouden de gelijkenissen tussen kunst en de academische wereld meer opvallen. In wezen gebeurt daar hetzelfde: waar de overheid aan universiteiten professoren de ruimte en tijd geeft om nieuwe inzichten te onderzoeken, doet zij dat in theaters met kunstenaars. Ze hebben gemeen dat ze vragen kunnen stellen over onderwerpen waar de markt nooit zou bij stilstaan. Dat verruimt het publieke debat. Enkel is dat voor professoren veel duidelijker dan voor kunstenaars. Iemand als Andreas Tirez kijkt veel minder wantrouwig naar academici dan naar theatermakers.

De Paradox

Toch worden ook academici steeds vaker gedwongen aan te tonen wat zij bijdragen aan de samenleving. Het is niet meer vanzelfsprekend dat faculteiten worden gefinancierd zonder dat ze duidelijk kunnen maken wat ons dat oplevert. Dat heeft gezorgd voor een commercialisering – Kurt Verstegen werkt voor de Universiteit Antwerpen maar wordt betaald door KBC – en leidde tot waar Andreas Tirez voor de cultuurwereld voor pleit. Universiteiten ondernemen verwoede pogingen om te bewijzen dat het denkwerk van haar professoren marktwaarde heeft.

Deze week staat daarover in De Groene Amsterdammer een achtergrondverhaal. “De Uitverkoop van de Universiteit”, staat er op de cover. Het artikel beschrijft wat er de voorbije decennia is veranderde: “De marktlogica van zo hoog mogelijke opbrengsten tegen zo laag mogelijke kosten vertaalde zich op de universiteiten in het doel zo veel mogelijk studenten zo snel mogelijk aan een diploma te helpen. Het aantal studenten steeg van 160.000 in 2000 naar 245.000 nu, tegelijkertijd met een halvering van de uitgaven per student sinds de jaren tachtig. […] Om wille van de efficiency en de effectiviteit moet het academische werk zo veel mogelijk meetbaar en onderling vergelijkbaar worden gemaakt.”

Deze evoluties zijn genoegzaam bekend, maar ze tonen een curieuze paradox. Het kwalificeren van de maatschappelijke bijdragen van professoren heeft gezorgd voor een nadruk op publicaties in wetenschappelijke tijdschriften. In De Groene Amsterdammer legt filosoof Ad Verbrugge de gevolgen daarvan uit:

“Die oeverloze stroom van hypergespecialiseerde artikelen lijkt soms een in zichzelf gekeerd systeem te worden, ingegeven door de noodzaak jaarlijks productie af te zetten binnen het netwerk. Gewoon kafkaësk. Ik heb dus gepast voor dat artikelencircus, zo’n jaar of tien terug. Ik wilde mijn eigen denkweg gaan volgen. Mijn promotor zei dat ik nog wel tien artikelen over Heidegger uit mijn proefschrift zou kunnen putten. Hoezo? Waarom zou ik? Ik had Heidegger diepgaand bestudeerd en wilde iets anders leren. Het was mijn bedoeling filosoof te worden, niet een deskundige in Heidegger. Het was vroeger ook de bedoeling in de filosofie dat je jouw denkweg deelt met je studenten en met je publiek, in een boek en zeker niet alleen in gespecialiseerde tijdschriften voor een klein netwerk. Slechts een enkeling in hetzelfde vak leest zo’n artikel, soms zelfs alleen de redacteur van het betreffende tijdschrift. Het is een introvert geheel waarin de ingewijden hun posities afbakenen, een systeem met zijn eigen kastes, eigen vroomheid, eigen ketters, zijn eigen moralisme.”

Andreas Tirez twijfelt (terecht) aan de maatschappelijke baten van kunstenaars die intellectueel nog maar een marginale bijdrage leveren aan het publieke debat. Maar zijn oplossing – economisch onderzoek naar de meerwaarde – zorgt in de academische wereld net voor die marginalisering. Toch heeft Tirez gelijk om het onderwerp aan te raken. Theatermakers en kunstenaars zullen zich moeten heruitvinden als ze willen blijven rekenen op de steun van de samenleving. Het cultuurbeleid van de overheid moet daarvoor veranderen. Zodat niemand het zich in zijn hoofd haalt theater te vergelijken met lelijke broeken. Ik weet alleen niet hoe.

In een gesprek met Yves Desmet probeert hij een optimistisch toekomstbeeld te schetsen voor Europa. 3D-printing schijnt daarbij van onschatbaar belang te zijn, en met die revolutionaire techniek in gedachten, besluit De Gucht: “Nee, ik ben absoluut geen pessimist, er is geen enkele objectieve reden om niet in onszelf te geloven.”

Yves Desmet – messcherpe vragen: “Dat moet u eens gaan uitleggen in Spanje in Griekenland, waar nu een generatie van jonge werklozen opgroeit.”

De Gucht: “Dat is nu eens een echt populistische vraag.”

Ik: lachen.

Het is toch zo’n handig woord.

Volgens veel politicologen die over populisme schreven, behoort een pleidooi voor meer directe vormen van democratie tot de wezenskenmerken van populisten. Zij willen de stem van het volk laten weerklinken binnen de achterkamers van de macht. Een voorbeeld daarvan is een citaat uit de inleiding die Yves Mény en Yves Surel schreven bij het boek ‘Democracies and the Populist Challenge’ (2002) dat essays van de meest gereputeerde wetenschappers over dit onderwerp bundelt:

“Alle populisten praten en gedragen zich alsof democratie de macht van het volk betekent en alleen de macht van het volk. Dit kenmerk is waarschijnlijk het enige element dat door alle populistische bewegingen en partijen wordt gedeeld.”

Hiermee plaatsen zij populisten in de schematische voorstelling van de liberale democratie, waarbij er een tegenstelling bestaat tussen enerzijds het beslissingsrecht van kiezers en anderzijds de grendels die daartegen zijn ingebouwd zoals een grondwet en andere wetgeving die boven het kiezersgewoel verheven zijn. Die zijn bedoeld om minderheden en individuen te beschermen tegen de hakbijl van de meerderheid.

Het is mijn overtuiging dat veel wetenschappers deze overtuiging ingelepeld hebben gekregen door de politici die zij als populisten beschouwen. Zulke politici laten geen kans voorbij om duidelijk te maken dat zij het volk verdedigen tegen een corrupte politieke klasse die er enkel is voor een losgezogen elite. Ze pleiten onophoudelijk voor referenda en de rechtstreekse verkiezing van allerhande functionarissen, om eindelijk de stem van het volk de doorslag te gunnen. In zijn doctoraatsscriptie ‘De Stem van het Volk!’ – mijn thesis heette ‘De Stem van het Volk?’ – vergeleek Jan Jagers sp.a, CD&V en Vlaams Belang op de kenmerken van het populisme. De drie partijen gebruiken volgens zijn conclusies populistische retoriek, maar enkel Vlaams Belang is een werkelijk populistische partij. Enkel en alleen omdat zij een bindend referendum in haar partijprogramma heeft opgenomen.

Antidemocratisch

Ik was het daar niet mee eens. Het is niet omdat een partij een directe democratie beweert voor te staan, dat ze daarom werkelijk pogingen onderneemt die te realiseren. Zeker bij protestpartijen als Vlaams Belang en de Partij voor de Vrijheid – die onderzocht ik – zijn de partij- en vooral verkiezingsprogramma’s bedoeld als campagnemateriaal. Daarin hoeven bovendien geen prioriteiten te worden duidelijk gemaakt.

Op een weinig wetenschappelijke manier zocht ik argumenten om het idee te ontkrachten dat VB en de PVV inzetten op directe democratie. Het eerste wat opvalt, is de antidemocratische traditie die de partijen hebben. Vlaams Blok had een partijprogramma waarin de democratische beginselen niet innig werden omarmd – het tegendeel was waar. Ze bepleitten toentertijd een sterke leiding voor het vaak onwetende volk. Merkwaardig is dat ook de PVV, een veel jongere partij, toch een antidemocratisch voorgeschiedenisje heeft. ‘Een Nieuw-realistische Visie’ was even één van de sleutelteksten van de partij waarin eenzelfde elitaire politiek wordt beargumenteerd. Ook de weinig democratische werking die de beide partijen hebben, geeft eenzelfde beeld. De essentie van beide partijen bestaat er niet uit de stem van het volk of hun leden zo luid mogelijk te laten weerklinken.

Een ander tegenargument zijn de nauwkeurig uitgewerkt programma’s. Daarin staat weliswaar steeds het referendum prominent vermeld, maar over andere onderwerpen maakt men geen enkel voorbehoud. De partijen geven niet de indruk liefst te willen afwachten wat de burger in een referendum over thema’s als migratie en veiligheid beslist, en maken duidelijk dat zij wel degelijk weten wat er moet gebeuren. Ze zijn ook enkel geïnteresseerd in referenda als die kunnen dienen om de doorbraak van één van hun standpunten te forceren. Zo bekeken willen ze het in de eerste plaats gebruiken als een instrument om hun boven alle twijfel verheven gelijk binnen te halen.

In de praktijk doen de beide partijen weinig moeite om referenda af te dwingen. Geert Wilders lanceert er regelmatig eentje, maar toen hij een gedoogakkoord onderhandelde met VVD en CDA was daar helemaal niets van terug te vinden. Vlaams Belang maakte zich enkele jaren geleden op voor een referendum over de toetreding van Turkije tot de Europese Unie dat eigenlijk over de Grondwet ging, en ook daaruit sprak eerder de fervente voorkeur van de partij om Turkije buiten te houden dan een oprechte interesse in de stem van het volk. In Vlaanderen bestaat er overigens een mogelijkheid om gemeentelijke en provinciale volksraadplegingen af te dwingen, maar Vlaams Belang heeft teleurstellend weinig initiatieven daartoe genomen.

Nieuwe smaak

Voor mijn thesis nam ik ook de literatuur door die over de partijen is geschreven. Daar kwam weinig uit dat potten brak, en verschillende van die bronnen zal ik hier later bespreken. Niettemin vond ik twee citaten van waarnemers die mijns inziens beter vatten waar het de partijen om te doen is dan dat zij zijn opgericht om de burgerdemocratie te revitaliseren.

In 2006 schreef journalist Filip Rogiers in ‘Want de mensen zijn het volk niet’, een artikel uit De Morgen:

“In de populistische leer zijn de elite en het establishment zwart, is het volk wit. In die ideologie moet ‘de wil van de meerderheid’ op een piëdestal worden gezet, maar dan wel de wil van de meerderheid zoals die door de partijtop wordt voorgekauwd en vertolkt. ‘Het volk’ is tegen migrantenstemrecht, ‘het volk’ is tegen illegalen. ‘Het volk’ is in deze ideologie een coherent concept, het is het ‘echte land’ (het rexisme had het over ‘Le Pays Réel”) en het staat tegenover de politieke elite die in een ivoren toren leeft, het volks- en wereldvreemde establishment dat de wil van het volk naast zich neerlegt, daarin natuurlijk gesteund door de pers. Dat is zo ongeveer het populistisch refrein.”

Hij schreef dit stuk naar aanleiding van de pogingen van Guido Tastenhoye om een illegale buur aan een verblijfsvergunning te helpen. Dat manoeuvre paste niet in het ideologische kader dat Vlaams Belang had uitgetekend, dus zat de partij met een probleem.

In 2005 maakte Joop Van Holsteyn een gelijkaardige analyse over Geert Wilders. In zijn opiniestuk ‘Geert Wilders is hooguit een halve populist’ dat in Trouw verscheen, schreef hij:

“In het programma van Wilders komen dan ook niet slechts twee spelers voor, zoals in een waarlijk populistisch verhaal verwacht moet worden, maar drie. Er is de vermolmde politieke elite, er zijn de Nederlandse burgers, en dan is er ook nog Geert Wilders. Hij schetst zichzelf niet als woordvoerder of lid van het volk maar als politiek alternatief van de gevestigde orde, van de bestaande politieke elite. Hij is niet de stem des volks, maar simpelweg een ander dan het bekende geluid. En daarmee is hij niet meer dan de gewone politieke entrepreneur die om zijn eigen plaats onder de politieke zon te krijgen de burgers een keuze biedt, niet als populist maar als nieuwe smaak op het menu.”

Er bestaat geen enkele twijfel over het ideologische verhaal van de beide partijen. Verwijzingen naar het volk nemen daar een prominente plaats in, maar deze politici zullen het niet laten gebeuren dat hun verhaal met middelen van de directe democratie wordt herschreven. Dat was de essentie van mijn thesis, waarmee ik hoopte één van de wezenskenmerken van het ‘populisme’ van tafel te vegen. Dat is niet helemaal gelukt – een negen.

In de column hekelt De Ceulaer een interview dat Kathleen Cools had met de advocaat van Roger Vangheluwe, de erg bijdehandse Joris Van Cauter. Vangheluwe werd door een anonieme bron beschuldigd van een nieuw zedenfeit, wat tot ergernis van zijn advocaat veel aandacht had gekregen in de media. Van Cauter zat in de studio om zijn cliënt te verdedigen, en werd door Cools op een volstrekt incompetente en vooringenomen manier ondervraagd. Dat doet ze wel vaker. Zeker als het over kinderen gaat verliest Cools zich regelmatig in haar eigen emoties en laat alle professionaliteit varen. In mijn beleving heet dat ‘amateurisme’.

Zo niet bij Joël De Ceulaer. Het onderscheid tussen toegankelijkheid en populisme wordt opgegeven, schrijft die, en de journalist wordt buikspreker van de massa.

Dit is een goed voorbeeld omdat hij het ‘populisme’ op een concreet standpunt betrekt, waar de meeste beschouwingen daarover uitblinken in vaagheid. Wie iemand beschuldigt op basis van rommelig of op zijn minst onvolledig bewijsmateriaal, is de buikspreker van de massa. Ergo: de massa staat voor een incorrecte justitie. De massa is niet geïnteresseerd in eerlijke procesvoering.

Die op niets gebaseerde veronderstellingen schetsen een groot misprijzen voor het volk, om dat andere, even lelijke woord te gebruiken. Er wordt een beeld van het volk geconstrueerd dat nergens wordt onderbouwd, maar dat ondertussen gemeengoed is onder veel commentatoren en intellectuelen. Van het volk hoeven we niets goed te verwachten. Het is niet meer dan een ordinaire bende.

Dat begrijp ik niet, maar het verband tussen de incompetente interviewtechnieken van Kathleen Cools en de massa begrijp ik nog minder. De Ceulaer zag een buikspreker van de massa aan het werk, terwijl ik enkel een hele slechte journaliste bezig zag. Waarom voor het gebrek aan talent van Cools de massa een prijs moet betalen, is mij volstrekt onduidelijk.

“Het populisme vertolkt het ‘buikgevoel’ van de ‘bedreigde’ natie. […] Van het volgen van dat zogenaamde buikgevoel in publieke zaken komen vroeg of laat alleen maar discriminatie, oorlog en vervolging. En als we in Europa van één zaak letterlijk onze ‘buik’ vol hebben, dan is het van oorlog en vervolging, van verscheurde families, van uitgeroeide minderheden, van in puin geschoten landen en gebombardeerde steden.”

Toch goed gevonden van de twee heren.

Een bron binnen de staatsmedia over de in opspraak geraakte Bo Xilai. Hij deed zijn uitspraak in een verder lezenswaardig e-book dat gebaseerd is op dit artikel uit de Financial Times. De uitspraak slaat op de periode wanneer hij burgemeester was van Dalian, en erg populair onder de bevolking. Zijn personeel beschouwde hem als een autoritaire tiran.

Weinig populisme in China. Dat kan een interessante casus worden.

“Van mij mag de SP.A best wat populistischer worden. Het is niet omdat ik professor ben dat ik vind dat een politicus alleen maar ingewikkelde analyses mag maken.”

Sinardet volgt:

“Ik denk ook dat er op links ruimte is voor een populistisch verhaal, zoals de SP dat in Nederland brengt. Zoals De Wever erin geslaagd is om het communautaire verhaal te politiseren, kan iemand aan de linkerzijde een onderwerp als vermogensbelasting politiseren.”

Er moet een lijn bestaan die het sympathiek populisme van het duivels populisme scheidt, maar geen idee waar die ligt.

Vreemd genoeg, overigens, zien ze allebei in Peter Mertens niet de geschikte persoon om dit linkse populisme te belichamen. Sinardet vindt het ‘geen retorisch talent’ en Devos noemt hem zelfs ‘nogal academisch’.

Wat de nieuwssites haalde was dat Verhofstadt die partij in navolging van Patrick Dewael met extreemrechts vergeleek, maar je kon er eigenlijk donder op zeggen dat hij ook het populisme erbij zou betrekken. In De Morgen (29/9/2012) in een dubbelgesprek met De Clercq:

“In Nederland hebben ze het tenminste al begrepen. Daar heeft de kiezer bij de jongste verkiezingen duidelijk gezegd dat ze niet meer meewillen in de nationalistische populistische trend.” [bizar sprongetje van enkel- naar meervoud]

Voor mensen als Guy Verhofstadt is extreem rechts, denk ik, de overtreffende trap van nationalisme en populisme, dus is deze uitspraak misschien oud nieuws. ‘Populisme’ is een term die soms wordt gebruikt om politici en partijen te viseren die niemand extreemrechts wil noemen. Een gepasseerd station voor Verhofstadt en N-VA, maar in een interview dat misschien een uurtje duurde springt het er gemakkelijk nog wel eens tussen.

Daniel Cohn-Bendit, die samen met Verhofstadt ‘Voor Europa’ schreef, werd in dezelfde krant (1/10/2012) geïnterviewd. De quote die de eindredacteur uitkoos bezit een dramatiek waar ik gevoelig aan ben en die anderen pathetisch vinden, maar vat de boodschap van Cohn-Bendit goed samen. ‘Populisme’ komt er terecht in een wel zeer beladen rijtje:

“Nationalisme, populisme en traditionalisme zijn gecamoufleerde varianten op de drietand die de 20^ste eeuw vernielde: nazisme, fascisme en communisme. Europa moet zich voorgoed van zijn demonen bevrijden.”

Dramatisch, maar vooral erg vaag.

Omdat ik een godenkind ben kan ik het me permitteren de komende negen maanden voltijds voor Apache te schrijven. Columns en andere opiniestukken van mijn hand zullen door de redactie over de betaalmuur heen worden gekieperd, maar alle andere pennenvruchten worden daarachter verborgen gehouden. Het plan is om niets van dat alles nog langer hier te plaatsen. Omdat ik dat niet erg kies vind, omdat op deze plek binnenkort een ongezien digitaal experiment zal plaatsvinden (waarover straks meer), maar ook omdat ik u naar aanleiding van deze beslissing kan uitleggen waarom u een abonnement moet nemen op Apache.

De enige reden waarom ik in 2010 voor Apache schreef was omdat de lieve heren mij wilden publiceren. Apache kon, en kan helaas tot op zekere hoogte nog steeds, alle kopij gebruiken, dus als iemand hen elke maandagochtend een schrijfseltje wilde bezorgen over de Belgische politiek, was dat prima voor hen. Het hautaine toontje namen ze er bij. Voor mij was de nieuwssite enkel een eerste stap in mijn carrière die me uiteindelijk moest brengen bij mijn einddoel, een baantje bij een ‘echt’ medium. Er was bezwaarlijk liefde mee gemoeid. Dat is nog steeds niet het geval, maar er is wel iets veranderd.

Zonder enige ambitie

Ik heb steeds gevonden dat er ontzettend veel rotzooi wordt gepubliceerd in de Vlaamse kranten en weekbladen, en heb altijd beweerd dat Vlaanderen door de marginale lezersmarkt per definitie een schraal medialandschap heeft, maar heb boven alles volgehouden dat het uiteindelijk allemaal best mee viel met onze kranten. De overgrote meerderheid van de opiniestukken in De Standaard en De Morgen is stomvervelend, maar dat is in internationale kranten niet anders. Dezelfde riedels worden herhaald – er staan enkel indrukwekkendere namen onder. Het is ook altijd mijn ambitie gebleven om net als zoveel jongens bij een Vlaams blad te mogen beginnen. (Mijn dromen bespaar ik u, maar laat het me er op houden dat ik daarin erg veel lijk op Jeremy Paxman.)

De komende negen maanden hoef ik niet ambitieus te zijn. Ik hoef geen geld te verdienen, waardoor ik de vrijheid heb na te denken zonder al te veel ruis. Nadat ik vorig jaar enkele opdrachten voor Humo mocht maken, ben ik ook de drang om mezelf te bewijzen kwijtgeraakt die elke beginnende schrijver-journalist heeft. Net als de angst geen talent te hebben zonder het zelf te beseffen. Enkel een hang naar een hoger status onder kennissen – het verschil tussen Humo en Apache is wat dat betreft als tussen dag en nacht – zou me naar gevestigde media kunnen drijven, maar als vanzelfsprekend geef ik daar niet aan toe. Ik kan het me voorlopig permitteren alles over media te geloven waarvan Tom Cochez me sinds enkele maanden probeert te overtuigen.

Einde verhaal

Dat is niet altijd even helder – zijn nieuwste vlam is datajournalistiek – maar de baseline van alle mediakritiek van Cochez is dat er heel veel is aan het schuiven. Het oude kranten- en tijdschriftenmodel staat op instorten, en wordt enkel overeind gehouden door miljoenen euro’s die de verschillende overheden tersluiks aan de Vlaamse media overmaken. Adverteerders willen steeds minder betalen, en de meeste bladen slagen er niet in hun lezerspubliek aan te houden. Zo dramatisch als Tom Cochez het graag doet uitschijnen is het vast niet – wanneer hij het over de CIM-cijfers heeft, klinkt het alsof hij een groots complot op het spoor is – maar op de lange termijn zijn de oude media dood.

Er bestaat een school die dat met een gerust hart tegemoet ziet. Onlangs had Douglas De Coninck het erover op een debat over onderzoeksjournalistiek dat door Apache werd georganiseerd. “Het papieren businessmodel is in elkaar aan het storten. Dat maakt dat heel veel mensen heel nerveus worden, maar je ziet in het buitenland gelukkig wel veel voorbeelden en initiatieven die het niet meer via de klassieke weg zoeken. Als ik op het net surf, dan zie ik massa’s boeiende sites en goede verhalen. Het definitieve antwoord is er nog niet en ik zie het ook niet meteen vanuit de klassieke media komen, maar het komt er vroeg of laat wel. Daar ben ik gerust in”, was zijn analyse. Dat onvoorwaardelijke vertrouwen in internet is mij volkomen vreemd, en het naïeve vooruitgangsoptimisme dat hierachter verscholen zit bezorgt mij koude rillingen. Als niemand wat onderneemt, is het dra einde verhaal.

Het treurige is dat haast niemand durft te bewegen. De arrogantie van sommige papieren journalisten is al te begrijpelijk, maar stelt het moment van executie enkel uit. Hun weigerachtigheid om duidelijkheid te geven over de overheidssteun die kranten ontvangen of die – in het allerbeste geval – zelfs te verdedigen, is daarvan een prachtvoorbeeld. Enkel een emigrant als Peter Vandermeersch wil dat taboe doorbreken. “Als je op een kleinere schaal moet opereren, zoals in Vlaanderen, is het inmiddels de vraag of de overheid de kranten niet moet ondersteunen zoals ze de opera ondersteunt. […] Laten we zeggen: ik ben realistischer geworden”, zei hij daarover onlangs in Humo. Die vergelijking met de opera is dodelijk, maar hij schrikt er niet voor terug die te maken.

Bouw mee!

In dit verhaal kan Apache een rol spelen. Het is een nieuw medium dat de ambitie heeft kwaliteitsjournalistiek te brengen en ongedwongen op zoek is naar een haalbaar verdienmodel. Die zoektocht verloopt niet erg voorspoedig, de kwaliteitsjournalistiek die Apache ambieert blijft vaak achterwege, en cynici kunnen beweren dat de site nog steeds enkel de beloftes te bieden heeft die De Werktitel vier jaar geleden maakte, maar het blijft een eervol project van schatten van journalisten. Zolang niemand anders iets probeert, blijft het ook van wezenlijk belang.

Ik kan niet zeggen dat dat de enige reden is waarom ik voor Apache ga werken. De luxe mijn zin te mogen doen en de Dageraadplaats waaraan het redactielokaal gelegen is, zijn ook interessante uitdagingen die ik met beide handen wil grijpen, maar het is wel de enige reden die u nodig zou moeten hebben om een abonnement te nemen. Het gaat om zo’n futiel bedrag – 3,5 euro per maand – dat ik er eigenlijk geen grootse woorden bij zou willen plakken, maar vooruit dan maar: daarmee draagt u bij aan de toekomst van de kwaliteitsjournalistiek in Vlaanderen. Daarmee zorgt u ervoor dat er misschien een plek zal zijn waar Douglas De Coninck zijn stukken kan publiceren als het papieren businessmodel in elkaar is gestort. Als dat vooruitzicht u niet om krijgt, moet u bedenken dat nu reeds sterjournalisten als Tom Cochez – uiteindelijk de man die Vlaams Belang kapot heeft geschreven – voor Apache werken. Om over Georges Timmerman en mezelf nog maar te zwijgen. Neem een abonnement, word aandeelhouder, of schenk ons desnoods een handiger koffiezetapparaat dan wat er nu staat, maar beweeg tenminste.

Pipapopulisme

Het logisch gevolg hiervan zou zijn dat ik dit blog opdoek, maar het wordt een doorstart. ‘Ik heb altijd gelijk’ heeft altijd verbazingwekkend weinig lezers gehad – u wil het niet weten, u wil het echt niet weten – en ik heb me daarvan steeds nog net iets minder aangetrokken. Die lijn wordt volledig doorgetrokken, en het is de bedoeling dat ‘Ik heb altijd gelijk’ verandert in mijn hoogstpersoonlijke kladboek. U kan meelezen, maar eigenlijk hoeft het niet. Zolang mijn beeld van een rankje jongen met prachtige kaakbeenderen en zachte krullen die dit blog als startpagina heeft onbeschadigd blijft, ben ik tevreden.

Sinds enige tijd ben ik mateloos geïnteresseerd in populisme. Het is een obsessie waar ik Apache niet mee kan lastigvallen, dus ik hoop ze hier in alle anonimiteit te kunnen bedrijven. Mijn stelling is dat ‘populisme’ een betekenisloze term is die enkel wordt gebruikt door mensen die niet in staat zijn een tegenargument inhoudelijk te ondergraven. In augustus twitterde journalist Jan Bennink hierover een opmerking die ik dolgraag zelf had bedacht: “In plaats van de Godwin, zou ik de “Popwin” willen introduceren. degene die het eerst “Populisme” zegt heeft de discussie verloren.”

De komende tijd wil ik me hier verder in verdiepen, en het idee dat ik vanaf heden een blog over dit onderwerp bij hou, moet dat voornemen sterken. Het plan is om in de eerste plaats te schrijven over teksten en boeken die de afgelopen jaren over dit onderwerp zijn verschenen, maar om het ritme in dit blog te houden zal ik ook citaten verzamelen waarin ‘populisme’ als argument wordt gebruikt. Ik denk dat daar iets uit naar voren zou kunnen komen, maar dat kan evengoed een vervelende lijst opmerkingen worden waarin steeds weer hetzelfde wordt beweerd. In dat geval hou ik daar weer mee op, maar de bedoeling blijft om hier over het onderwerp ‘populisme’ te berichten. Het kan niet altijd over de financiële crisis gaan.

Om marketingtechnische en voornamelijk sentimentele redenen blijft de naam ‘Ik heb altijd gelijk’ behouden. Naar een nieuwe ondertitel wordt gezocht.

Martine Tanghe gebruikt nooit het woord ‘illegaal’ omdat ze vindt dat niemand op deze wereld illegaal is. Dat is alleraardigst van de grande dame van het Vlaamse televisienieuws, maar wat De Morgen deze week besliste, getuigt van meer lef. ‘Allochtoon’ was een beschaafd woord geworden voor ‘makak’, zoals Tom Lanoye in de krant vertelde, en zelfs zonder die negatieve connotatie was het een betekenisloos containerbegrip. Afvoeren dus. Altijd verhelderend als over dagelijks taalgebruik wordt nagedacht, dus ik hoop dat deze actie de krant enkele nieuwe abonnees heeft opgeleverd.

Zeg niet allochtoon tegen een moslimjongere

Enkel het nieuwe vocabulaire staat nog niet helemaal op punt. In De Kruitfabriek gaf hoofdredacteur Wouter Verschelden als voorbeeld de rellen/relletjes/opstootjes/openluchtvergadering in Borgerhout. Nu ‘allochtoon’ niet meer kon, zou de krant het over ‘moslimjongeren’ hebben. Dat is niet bepaald een nieuwe stap in het integratiediscours, maar een accentverschuiving die in het politieke debat jaren geleden werd doorgevoerd. Waar men in de jaren negentig de nadruk legde op de buitenlandse afkomst van mensen, wordt sindsdien de rol van religie uitvergroot. De slogans van Vlaams Belang verwoorden die evolutie het beeldrijkst – van ‘Eigen volk eerst’ naar ‘Shariavrij Antwerpen’. Als het vanaf nu allemaal moslimjongeren zijn, hinkt De Morgen daar achteraan.

Ook het standpunt dat Verschelden een dag tevoren schreef, was weinig vernieuwend. Daarin herhaalde hij de oproep die na elk akkefietje in Borgerhout door een lelieblanke opiniemaker wordt gedaan. De moslimgemeenschap moet duidelijker stelling innemen tegen marginalen die in naam van hun geloof amok maken. “Het wordt tijd dat al de gematigde moslims […] zich mengen in de discussie en enkele duidelijke lijnen in het zand trekken”, was de nogal vaag geformuleerde opdracht.

Eerst wordt een moslimgemeenschap bij elkaar verzonnen (Verschelden heeft het over ‘moslimminderheid’) om vervolgens de mensen die daartoe zouden behoren op te roepen duidelijk te maken dat die eigenlijk niet bestaat en dat er sprake is van grote verschillen tussen moslims. Als Verschelden dat vindt, is het de taak van zijn journalisten om die verschillen duidelijk te maken, en ligt de bewijslast niet bij mensen die afwezig waren in Borgerhout. Hij rekent alle moslims af op iets waar de overgrote meerderheid niets mee te maken heeft. Als hij zijn redenering doortrekt, zou Verschelden zich eerst en vooral moeten excuseren voor het achterlijke filmpje – zo zijn wij heus niet allemaal.

De overbodigheid van Janssens

De aanleiding van de beslissing van De Morgen, was, onder meer, een uitspraak van Bart De Wever. Die beweerde dat de stad Antwerpen niet van iedereen is (in ieder geval niet van de jongens die de reuzenstoet verstoorden), terwijl Patrick Janssens met de slogan “’t Stad is van iedereen” het omgekeerde suggereert. Tom Cochez analyseerde vorige week wat dat betekende voor de campagne van De Wever, maar vooral de gevolgen voor Patrick Janssens zijn interessant. Nu Bart De Wever zich ertegen heeft afgezet, krijgt die holle slogan van hem plots betekenis.

Vorig jaar publiceerde Patrick Janssens ‘Voor wat hoort wat’, waarin de overbodigheid van de sociaaldemocratie wordt geboekstaafd. Ik dacht aanvankelijk dat het over de miljarden euro’s zou gaan die Europese overheden naar bankiers hadden overgeschreven, maar als ex-bestuurslid van Dexia heeft Janssens daar natuurlijk geen verstand van. Het bleek een lang uitgesponnen liefdesverklaring aan de rechtse soundbite dat mensen naast rechten ook plichten hebben, en een verdediging van het doorgedreven Antwerpse activeringsbeleid.

Bea Cantillon mocht in het slothoofdstuk uitleggen wat daar mis mee was. Naast de kritiek dat de uitkeringen in België mensonwaardig laag zijn, ging het er haar vooral om dat het devies ‘voor wat hoort wat’ onvoldoende rekening houdt met kwetsbare mensen. “Zo dreigen we de mensen uit het oog te verliezen die ongelijke mogelijkheden hebben, die in een fase in hun leven zitten waarin ze eigenlijk sociaal gehandicapt zijn”, zei ze daarover in een interview met De Morgen, waarin ze zich ook afvroeg of er geen plaats meer is voor mededogen in het beleid. De stad is er eigenlijk helemaal niet voor iedereen. Janssens nam de moederlijke praatjes van Cantillon op in zijn boek, maar deed er niets mee. Dat een sociaaldemocraat technieken van repressieve tolerantie moet inzetten tegen een barones en ex-senatrice van CD&V – hoe belegen kan iemand zijn – vond ik in 2011 opmerkelijk.

Bloemen van Paul Goossens

Daar zal de verkiezingsstrijd in Antwerpen niet over gaan. Bart De Wever en Patrick Janssens hebben hetzelfde verkiezingsprogramma, maar aangezien De Wever zich krampachtig rechts van Janssens probeert te profileren, gaat Janssens plotsklaps links lijken. En dat komt hem goed uit. Het doet mensen die na tien jaar Janssens als burgemeester Groen of PvdA wilden stemmen terug twijfelen. Dankzij de uithaal van Bart De Wever gooit zelfs Paul Goossens met bloemetjes naar Patrick Janssens. Door zulke aanvallen – naar het schijnt is het een vuile oorlog – hoopt De Wever de laatste stemmen van Filip Dewinter op te kunnen rapen, maar Janssens haalt er evengoed kiezers mee weg bij zijn linkse concurrenten. Zolang het maar niet over de inhoud gaat.